W skalnej niszy nad leśną polaną, z kamienia patrzy na spacerowiczów Matka Boża. Nie ma tu kaplicy ani dzwonnicy – jest ołtarz pod skałą, ławki na polanie i szum potoku Sanki. Dolina Mnikowska to jedno z tych miejsc pod Krakowem, gdzie przyroda i pamięć ludzi zrosły się tak mocno, że trudno powiedzieć, co przyciąga bardziej.
Wąwóz w wapieniu
Dolina leży w Mnikowie, w gminie Liszki, kilkanaście kilometrów na zachód od centrum Krakowa. To dolny odcinek doliny Sanki, która wcięła się w jurajskie wapienie Garbu Tenczyńskiego – południowego skraju Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Wąwóz ma około 2 km długości, a jego ściany miejscami wznoszą się nawet na 80 metrów. Są tu skalne bramy, pojedyncze iglice i baszty ustawione w ciasne grupy.
W skałach naliczono około 17 jaskiń i schronisk. Niektóre noszą ślady zamieszkania w czasach prehistorycznych, ale żadna nie jest udostępniona do zwiedzania. Ich nazwy brzmią jak spis rozdziałów starej gawędy: Chlebowy Piec, Jaskinia pod Kochanką, Jaskinia nad Matką Boską. W górnej części doliny, przy szlaku, wypływa źródło, którego woda zasila Sankę.
Obraz w skale
Najbardziej znany punkt doliny to zakole nazywane Cyrkiem. W jego ścianie urządzono ołtarz z dużym naskalnym obrazem Matki Bożej Skalskiej. Malowidło powstało w 1863 roku, w czasie powstania styczniowego. Przez lata przypisywano je Waleremu Eljaszowi-Radzikowskiemu, malarzowi i taternikowi; nowsze opracowania, w tym serwis Visit Małopolska, wskazują jako autora Izydora Jabłońskiego. Pierwotny obraz uległ zniszczeniu i był kilkakrotnie odtwarzany – ten, który oglądamy dziś, jest rekonstrukcją.
Z obrazem wiąże się opowieść przekazywana w okolicy: miała go ufundować grupa powstańców w podzięce za ocalenie, bo Matka Boża wskazała im kryjówkę w skałach. To legenda, a nie udokumentowany fakt, ale dobrze tłumaczy, dlaczego dla wielu ludzi to miejsce stało się czymś więcej niż ładnym zakątkiem. Obok niszy otwiera się Jaskinia nad Matką Boską, licząca 82 metry długości.
Do doliny przychodził też ks. Karol Wojtyła – 27 kwietnia 1952 roku dotarł tu podczas wycieczki z krakowskiego Salwatora. Na pamiątkę tej wizyty co roku, w niedzielę najbliższą rocznicy, pod skałą odprawiana jest msza z nieszporami, a latem odbywają się tu nabożeństwa pod gołym niebem. Wzdłuż ścieżki stoją stacje drogi krzyżowej, a na szczycie skały – krzyż.
Królewska plotka
Jest i druga, bardziej świecka legenda. Ludowe przekazy mówią, że w dolinie spotykali się król Zygmunt August i Barbara Radziwiłłówna. Historycy raczej nie dopisaliby Mnikowa do ich itinerarium, ale trudno się dziwić, że ludzie szukali tu romantycznych historii – ustronne polany między skałami aż się o nie proszą.
Rezerwat pełen kwiatów
Północna część wąwozu jest od 1963 roku rezerwatem przyrody o powierzchni niecałych 21 hektarów, położonym w Tenczyńskim Parku Krajobrazowym. Na zboczach rosną grądy, łęgi i buczyna, a na nasłonecznionych skałach murawy kserotermiczne. Wiosną, zanim drzewa wypuszczą liście, dno doliny zakwita przylaszczkami, zawilcami i kokoryczą. W rezerwacie odnotowano 17 gatunków roślin chronionych, m.in. lilię złotogłów, konwalię majową i naparstnicę. W jaskiniach zimują nietoperze, a nad skałami można wypatrzyć pustułkę.
Ciekawe jest to, że polany w dolinie nie są dziełem samej natury. Bezleśne fragmenty to efekt wieków wypasu i koszenia – krajobraz kulturowy, który dziś chroni się razem ze skałami.
Na spokojny spacer
- Gdzie: Mników, gmina Liszki (powiat krakowski).
- Parking: w przysiółku Skały, przy górnym wejściu do doliny; stąd można też zajrzeć do sąsiedniego wąwozu Półrzeczki.
- Szlak: niebieski, z Mnikowa przez Dolinę Mnikowską, wąwóz Półrzeczki i Dolinę Brzoskwinki do Brzoskwini. Dnem doliny prowadzi też trasa rowerowa, a tablice Małopolskiego Szlaku Geoturystycznego tłumaczą, jak powstał wąwóz.
- Dla kogo: szeroka, żwirowa ścieżka nadaje się dla rodzin z wózkami i osób z niepełnosprawnościami. Dzieci zwykle najbardziej cieszą mostki nad Sanką i szukanie wylotów jaskiń w skałach.
- Na miejscu: polana z ławkami w środkowej części doliny, przy ołtarzu.
Dolina jest krótka, ale nie warto jej przebiegać. Najpiękniej bywa wczesną wiosną, gdy kwitną przylaszczki, i późną jesienią, kiedy bezlistne drzewa odsłaniają skały. A Wy – w jakiej porze roku wybralibyście się do Matki Bożej Skalskiej?
Źródła:
- Dolina Mnikowska – Wikipedia
- Dolina Mnikowska – VisitMałopolska
- Dolina Mnikowska – łagodna i urokliwa (krakowskieokolice.pl)
Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

