W ołtarzu głównym katedry św. Szczepana w Wiedniu, w kaplicy Batorego na Wawelu i w kaplicy Zbaraskich przy krakowskim kościele dominikanów jest ten sam czarny, lśniący kamień. Mało kto zgadnie, że pochodzi on z cichej doliny pod Krzeszowicami, którą dziś chodzi się głównie po to, żeby posłuchać szumu potoku i pospacerować pod bukami. Mowa o Dolinie Racławki, jednej z najdłuższych dolinek podkrakowskich.
Dziewięć kilometrów krętej doliny
Dolina Racławki ciągnie się na około 9 km, od okolic Racławic na północy po Dubie na południu, i jest przedłużeniem Doliny Czubrówki. Dnem płynie bystry potok Racławka. W Dubiu łączy się ze Szklarką i od tego miejsca rzeka nosi nazwę Rudawka. Wapienne podłoże łatwo przepuszcza wodę, dlatego boczne wąwozy – Stradlina, Żarski czy Zbrza – zwykle są suche i wypełniają się wodą tylko podczas roztopów albo po ulewach.
Ciekawostką dla geologów (i dla każdego, kto lubi zaglądać pod nogi) jest to, że w jednym miejscu spotykają się tu skały z trzech epok: wapienie i dolomity z dewonu, wapień węglowy z karbonu oraz wapienie z górnej jury. Przy wylocie wąwozu Stradlina bije wydajne Źródło Bażana, a w dolnej części doliny można wypatrzyć martwicę wapienną – porowatą skałę, która osadza się z wody bogatej w węglan wapnia.
Największy rezerwat w Małopolsce
Dolną część doliny chroni rezerwat przyrody „Dolina Racławki”, utworzony w 1962 r. Na początku miał nieco ponad 62 ha, a po powiększeniu w 1990 r. – prawie 474 ha. Jest największym rezerwatem w województwie małopolskim. Leży w gminie Krzeszowice, w Parku Krajobrazowym Dolinki Krakowskie i obszarze Natura 2000 „Dolinki Jurajskie”.
Na zboczach dominują buczyny – aż trzech rodzajów – a niżej rosną grądy i łęgi olszowe. Botanicy naliczyli tu 27 gatunków roślin chronionych, m.in. obuwika pospolitego, nazywanego najpiękniejszym polskim storczykiem, a także śnieżyczkę przebiśnieg i orlika pospolitego. Pomnikami przyrody są trzy buki i jedna lipa. Wśród skał wyróżniają się Opalona i Skałka z Nyżą, a w zboczach kryją się jaskinie: Racławicka, Beczkowa, Żarska i kilka mniejszych schronisk.
Skąd ten czarny „marmur”
Przy wylocie doliny, w okolicach Dubia i Dębnika, zachowały się dawne kamieniołomy: Łom Hrabski, Łom Karmelicki oraz łomy dębnickie. To stąd wywodzi się tak zwany marmur dębnicki. Geolog powie, że to wcale nie marmur, tylko dewoński wapień, czarny dzięki domieszce substancji bitumicznych. Pięknie się jednak poleruje, więc przez wieki uchodził za marmur.
Złoża od 1631 r. należały do karmelitów z pobliskiego klasztoru w Czernej, a pod koniec XVIII w. kamieniołom dzierżawił sam król Stanisław August Poniatowski. Największą modą cieszył się kamień w czasach Wazów: robiono z niego portale, ołtarze, nagrobki, posadzki i chrzcielnice. Dziś w dolnej części doliny działa jeszcze kopalnia dolomitu w Dubiu, a stare łomy są przystankami na ścieżkach edukacyjnych.
Jak tu pospacerować
- Start: najwygodniej z Dubia (gmina Krzeszowice), gdzie przy Skałach nad Boiskiem jest parking i plac zabaw. Wyżej, w dolinie, jest leśny parking z miejscem biwakowym.
- Ścieżki edukacyjne: niebieska, przyrodnicza (13 przystanków) wiedzie dnem doliny obok Opalonej i Źródła Bażana. Czerwona, geologiczna (5 przystanków) prowadzi obok dawnych łomów. Żółta, geologiczna (8 przystanków) to pętla przez Wąwóz Żarski do Doliny Szklarki.
- Szlaki: doliną biegnie żółty pieszy Szlak Dolinek Jurajskich i czerwony rowerowy Jurajski Rowerowy Szlak Orlich Gniazd.
- Dla rodzin: niebieska ścieżka dnem doliny jest łagodna, a część tras przystosowano dla osób z niepełnosprawnościami. Pamiętajcie, że to rezerwat – chodzimy tylko wyznaczonymi ścieżkami.
Studenci z koła geoturystyki AGH przygotowali dla każdej z trzech ścieżek osobny przewodnik i wykazali, że dolina świetnie nadaje się na lekcję geologii w terenie. My dodamy tylko, że równie dobrze nadaje się na spokojny spacer po buczynie. A może następnym razem, stojąc przed czarnym ołtarzem w krakowskim kościele, przypomnicie sobie potok Racławkę?
Fot. ARKADIUSZ MARKIEWICZ, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

