Archeolodzy, którzy kopali u stóp ryczowskiej skały, wydobyli z ziemi żelazną ostrogę z kawałkiem kabłąka i trzonek pugiału, na którym zostały ślady nitów. Ktoś kiedyś je zgubił albo porzucił – być może w czasie walki o tę niewielką warownię. Dziś z wieży, która tu stała, zostały okruchy murów na szczycie wapiennego ostańca, ale wyobraźnia ma się tu czego chwycić.
Strażnica na skale zwanej Strażnicą
Ruiny stoją we wschodniej części Ryczowa, wsi w gminie Ogrodzieniec (powiat zawierciański), na skraju lasu przy ul. Basztowej. Skała, na której zbudowano warownię, nosi zresztą nazwę Strażnica. Obiekt był jednym z ogniw łańcucha umocnień Jury – leży między zamkami w Podzamczu, Smoleniu i Bydlinie i miał pilnować dawnego pogranicza Królestwa Polskiego.
Budowę tradycyjnie przypisuje się Kazimierzowi Wielkiemu. To jednak bardziej domysł niż pewnik: wszystkie źródła, z których korzystałam, zaznaczają, że brakuje dokumentu, który by to potwierdzał. Najczęściej mówi się o drugiej połowie XIV wieku.
Trzy Ryczowy i wieża w zastawie
Z dokumentami jest tu kłopot. W średniowieczu istniały aż trzy wsie o tej nazwie – Ryczów Wielki, Mały i Leśny – i wzmianka z 1388 roku nie mówi, o który chodzi. Zapis z 1416 roku dotyczy Ryczowa Leśnego i to właśnie tam najpewniej stała strażnica. Według serwisu Zamki Polskie wieżę trzymał wtedy w zastawie Jan z Kwaśniowa herbu Stary Koń, choć sam dokument nie opisuje budowli.
Co do końca strażnicy, opracowania się różnią. Jedne piszą, że opuszczono ją już w XV wieku. Inne – że na przełomie XV i XVI wieku częściowo korzystali z niej Bonerowie, panowie pobliskiego Ogrodzieńca, a ostatecznie porzucono ją około połowy XVI stulecia, być może nawet celowo wysadzając. Pewne jest jedno: potem na długie wieki zapadła cisza.
Jak wyglądała
Sercem warowni była wieża mieszkalna na planie nieregularnego czworoboku, o bokach mniej więcej 16, 11, 12,5 i 10 metrów, wzmocniona przyporami. Na parterze prawdopodobnie nie było wejścia – do środka prowadził drewniany pomost od wschodu, a jego ślady widać podobno w skale do dziś.
U podnóża skały rozciągał się niewielki dziedziniec, tzw. majdan, z zabudową dla załogi i budynkami gospodarczymi. Całość chroniła fosa szeroka na 7–10 metrów i wał ziemny, a wjazd prowadził od północy przez drewnianą bramę i most.
Dlaczego zostało tak mało
Na ruinę pracowało kilka czynników naraz. W okresie międzywojennym fragment budowli runął razem z kawałkiem skały. Okoliczni mieszkańcy przez lata brali stąd kamień do budowy domów, a w czasie wojny najwyższy zachowany fragment murów zniszczył ostrzał artylerii. W latach 60. XX wieku ruinę zabezpieczono i objęto ochroną konserwatorską. Badania archeologiczne prowadzono w latach 1990–1991 i w 2019 roku – to wtedy znaleziono broń, od której zaczęłam tę opowieść.
Jak tu trafić
- Gdzie: Ryczów, gmina Ogrodzieniec, ul. Basztowa – wschodni skraj wsi, przy lesie.
- Szlaki: niebieski Szlak Warowni Jurajskich (od strony Podzamcza i Smolenia), żółty z Bydlina, czarny z Udorza.
- Samochodem: auto można zostawić przy drodze; rowerem da się podjechać niemal pod samą skałę.
- Dostępność: teren jest dostępny przez cały rok, bez biletów.
- Bezpieczeństwo: majdan, fosę i wał obejdziesz spokojnie, ale wejście na szczyt ostańca jest trudne i niebezpieczne – bez sprzętu wspinaczkowego praktycznie niemożliwe.
Samo zwiedzanie ruin to krótka chwila, dlatego Ryczów najlepiej potraktować jako przystanek na dłuższej trasie, na przykład między Ogrodzieńcem a Smoleniem. Z dziećmi warto obejść skałę dookoła i poszukać zarysu fosy i wału – to dobra okazja, żeby opowiedzieć, jak broniło się takie miejsce. Tylko na skałę lepiej się nie wspinać.
Gdy następnym razem będziesz jechać na Ogrodzieniec, może warto skręcić do Ryczowa i spojrzeć na tę skałę, zastanawiając się, kto zgubił tu kiedyś swoją ostrogę?
Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons





