Prażonek prawie nie spotyka się w restauracjach – i trudno się dziwić. To potrawa ogniska, wspólnego czekania i żeliwnego kociołka, który trzeba pilnować, choć nie wolno go zbyt często otwierać. Jej ojczyzną jest Poręba w powiecie zawierciańskim, a jej historia zaczyna się nie w kuchni, lecz w odlewni.
Najpierw był kociołek
Poręba nad Czarną Przemszą to miasteczko o długiej tradycji hutniczej. Okoliczne lasy dawały węgiel drzewny, a pod koniec XVIII wieku, po III rozbiorze Polski, uruchomiono tu piec do wytopu rudy. Z tamtych czasów zachowała się wieża wyciągowa z 1798 roku, fragment dawnego pieca – dziś jeden z najstarszych zabytków techniki w województwie śląskim. Miejscowa odlewnia produkowała rury, części do młynów i maszyn rolniczych, a także naczynia.
Wśród nich był trójnożny żeliwny kociołek, który według Wikipedii powstaje w Porębie od ponad dwustu lat. Śląska Organizacja Turystyczna w swoim opisie potrawy pisze wprost, że prażonki zawdzięczają swój początek porębskiej fabryce garnków żeliwnych. Trudno o lepszy przykład tego, jak przemysł potrafi ukształtować regionalną kuchnię.
Co jest w środku
Przepis jest prosty, a sekret tkwi w kolejności warstw i w szczelnym zamknięciu. Na dno kociołka trafia smalec i plastry wędzonego boczku, potem grubo krojone ziemniaki i cebula, sól i pieprz, następnie kiełbasa i znów boczek – i tak aż do pełna. Niektóre koła gospodyń dokładają warstwę buraków; taki wariant podaje m.in. przepis Koła Gospodyń Wiejskich „Karlinianki” z zawierciańskiego Karlina, przytaczany przez slaskie.travel.
Na wierzch kładzie się liście kapusty, tak by wystawały spod pokrywy, a pokrywę dokręca się śrubą. Kociołek stawia się na ognisku. Potrawa dusi się i piecze we własnej parze mniej więcej 40–50 minut. Dawniej, zanim pojawiły się pokrywy na śrubę, naczynie przykrywano odwróconą darnią – ziemią do góry, żeby utrzymać parę i nie wpuścić do środka popiołu.
Do prażonek tradycyjnie podaje się kefir albo maślankę i mizerię lub inną surówkę z warzyw, które akurat są w sezonie.
Prażonki, pieczonki, duszaki
Ta sama potrawa ma kilka imion: oprócz prażonek mówi się na nią także pieczonki albo duszaki. W 2006 roku porębskie prażonki wpisano na prowadzoną przez ministra rolnictwa Listę Produktów Tradycyjnych jako produkt z województwa śląskiego. Wpis nie jest certyfikatem dla konkretnych kucharzy, ale potwierdza, że to przepis z długą lokalną tradycją.
W Porębie co roku odbywa się Światowy Festiwal Prażonek. Jego największą atrakcją jest prażenie olbrzymiego żeliwnego kotła, do którego według Wikipedii trafia około 160 kg ziemniaków. Nazwa brzmi dumnie, a skala kotła pokazuje, że Poręba traktuje swoją potrawę naprawdę serio.
Prażonki na jesiennej wycieczce
Wikipedia tłumaczy, że prażonek prawie nie ma w gastronomii, bo przygotowanie ich na świeżo trwa zbyt długo. Dlatego najlepiej zrobić je samemu – na działce, w ogrodzie albo na wyznaczonym miejscu ogniskowym; w lesie i tuż przy nim ognia rozpalać nie wolno. To dobre zajęcie dla rodzin z dziećmi: maluchy obierają ziemniaki i układają warstwy, dorośli pilnują ognia, a potem wszyscy czekają, aż pokrywa przestanie syczeć.
Jeśli będziecie w Porębie, zajrzyjcie też pod zabytkową wieżę wyciągową – to od niej i od tutejszych odlewników wszystko się zaczęło. A jak jest u was: prażonki z burakami czy bez?
Źródła:
- Wikipedia – Prażonki
- Wikipedia – Poręba
- slaskie.travel – Prażonki (przepis i historia)
- Ministerstwo Rolnictwa – Lista Produktów Tradycyjnych: Porębskie prażonki
Fot. Ephraim Stillberg, Domena publiczna, Wikimedia Commons





