Ruiny zamku w Bydlinie
Ruiny XIV-wiecznej warowni na zalesionej Górze Świętego Krzyża, przerobionej później na kościół – z okopami legionistów z 1914 r. na zboczach.
Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Na wysokim, zalesionym wzgórzu nad Bydlinem stoją resztki murowanej warowni z końca XIV w. Prostokątna budowla z miejscowego wapienia mierzy ok. 24 × 11 m, mury mają ponad 2 m grubości i ok. 7 m wysokości, a w ścianach wciąż widać zamurowane okienka strzelnicze. Wykopaliska z 1989 r. odsłoniły m.in. fundamenty wieży bramnej i denar Ludwika Węgierskiego z ok. 1370 r., co przesądziło o uznaniu obiektu za zamek – wcześniej część badaczy uważała, że od początku był świątynią.
Do XVI w. warownia miała ok. dwudziestu właścicieli; potem należała do Bonerów, a następnie do Firlejów, którzy przebudowali ją na kościół. Ok. 1570 r. Jan Firlej urządził w nim na krótko zbór ariański, a jego syn Mikołaj w 1594 r. przywrócił świątynię katolikom pod wezwaniem Świętego Krzyża – od niej nazwę wzięło całe wzgórze. Kościół zniszczyli w 1655 r. Szwedzi; odbudowany, pod koniec XVIII w. został opuszczony i popadł w ruinę.
W listopadzie 1914 r. wzgórze znalazło się na linii frontu bitwy pod Krzywopłotami: okopali się tu żołnierze Legionów Polskich, naprzeciw wojsk rosyjskich. Ślady okopów widać na zboczach do dziś, a na cmentarzu parafialnym u stóp góry znajduje się kwatera legionistów z dużym kamiennym krzyżem.
