Wyobraźmy sobie strażnika granicznego, który ponad sto lat temu przechadzał się nad wąskim potokiem w podkrakowskiej dolinie. Po jednej stronie wody była Galicja i cesarz w Wiedniu, po drugiej Królestwo Polskie i car. Dziś w tym samym miejscu, przy górnym wejściu do Doliny Kluczwody, stoją zrekonstruowane słupy graniczne – jedyny ślad po czasach, gdy ten spokojny jar dzielił dwa imperia.
Sześć kilometrów między Wierzchowiem a Bolechowicami
Dolina Kluczwody, nazywana też Doliną Wierzchówki, ciągnie się przez około 6 km na Wyżynie Olkuskiej, między Wierzchowiem, Wielką Wsią i Bolechowicami. Jej dnem płynie potok Kluczwoda, który na końcu oddaje wody Rudawie. To jedna z ośmiu dolin Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie – i chyba ta, o której mówi się najrzadziej, choć zaczyna się tuż obok tłumnie odwiedzanej Jaskini Wierzchowskiej Górnej.
Wapienne zbocza obrastają tu skały o nazwach, które same proszą się o opowieść: Rogata Turnia, Przecięta Skała, Leśna Baszta, Gackowa Baszta, Turnia Potockiego, Skała nad Źródłem czy Mączne Skały, z których widać górny odcinek doliny.
Jaskinia, która wzięła imię od mamuta
Kilkaset metrów od Jaskini Wierzchowskiej, w Mamutowej Skale pod wzniesieniem Berdo, otwiera się wielki łukowaty otwór Jaskini Mamutowej. Nazwa nie jest przesadą – w namulisku znaleziono cios mamuta. Pierwsze wzmianki o jaskini pochodzą z 1873 roku, kiedy kopał w niej Jan Zawisza. Badacz wydobył kości plejstoceńskich zwierząt i narzędzia ludzi epoki lodowcowej, które archeolodzy łączą z kulturami jerzmanowicką, oryniacką i wschodniograwecką. W 1913 roku Leon Kozłowski przekopał nietknięte jeszcze przedproże i znalazł kolejne kości i wyroby z krzemienia.
Lista dawnych mieszkańców tej okolicy brzmi dziś egzotycznie: słoń, nosorożec, niedźwiedzie, konie, jelenie, wilki. Jaskinia ma ok. 105 m korytarzy, a jeszcze w 1992 roku krakowscy grotołazi odkryli w niej niewielką salkę pełną nacieków. Nie jest udostępniona do zwiedzania jak jaskinia turystyczna, za to od lat przyciąga wspinaczy – w sklepieniu komory wejściowej poprowadzono kilkadziesiąt dróg, także bardzo trudnych. Zimą zaglądają tu nietoperze, które przychodzą na sen, więc lepiej im nie przeszkadzać.
Zamczysko i rezerwat
Na Zamkowej Skale, zwanej też Zamczyskiem, zachowały się ruiny rycerskiego zamku z początku XIV wieku. Samo położenie na skale nad doliną dobrze tłumaczy, dlaczego ktoś postanowił tu zamieszkać.
Środkowa część doliny w okolicy Zelkowa (gmina Zabierzów) jest od 1989 roku rezerwatem przyrody „Dolina Kluczwody”, liczącym ok. 35 ha. Chroni on las grądowy, murawy naskalne i charakterystyczny krajobraz. Pod grabami, bukami i jaworami rosną przylaszczki, konwalie, lilia złotogłów i storczyki, na nasłonecznionych skałach – rośliny wapieniolubne. Bystry potok tworzy w rezerwacie dwie niewielkie kaskady. Teren należy także do obszaru Natura 2000 „Dolinki Jurajskie”.
Jak tu dojść
- Szlak niebieski prowadzi z Bolechowic przez Gacki i Dolinę Kluczwody w stronę Prądnika Korzkiewskiego – to najprostszy sposób, by przejść dolinę pieszo.
- Rowerem przez górną część doliny biegną czerwona pętla przez kilka dolinek podkrakowskich oraz czarny szlak od strony Ojcowskiego Parku Narodowego przez Czajowice do Jaskini Wierzchowskiej.
- Dawny czarny szlak pieszy od strony Gacek został zlikwidowany, bo właściciel terenu zagrodził przejście – warto sprawdzić aktualną mapę przed wyjściem.
Dla rodzin z dziećmi dobrym pomysłem jest połączenie spaceru po dolinie z wizytą w Jaskini Wierzchowskiej Górnej. Najmłodsi łatwiej wtedy zrozumieją, że skały, obok których idą, kryją pod spodem całe podziemne korytarze, a wśród dawnych sąsiadów mieszkańców Wierzchowia były mamuty. W rezerwacie trzeba trzymać się szlaku, a ścieżki przy potoku bywają po deszczu śliskie.
Kto zna Dolinę Prądnika i Będkowską, a szuka czegoś spokojniejszego, znajdzie tu skały, wodę i zaskakująco dużo historii na kilku kilometrach. Może to dobry cel na najbliższy wolny weekend?
Źródła:
- Dolina Kluczwody – Wikipedia
- Jaskinia Mamutowa – Wikipedia
- Rezerwat przyrody Dolina Kluczwody – Wikipedia
Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons





