Wróć do aktualności
Historia16 listopada 2026

Srebrne Miasto. Jak olkuscy gwarkowie przez wieki walczyli z wodą o ołów i srebro

Srebrne Miasto. Jak olkuscy gwarkowie przez wieki walczyli z wodą o ołów i srebro

W Olkuszu od pokoleń krąży opowieść o gwarkach tak bogatych, że dla swoich dzieci zamawiali srebrne kołyski. Nikt takiej kołyski nie znalazł i pewnie nie znajdzie, ale legenda dobrze oddaje, czym przez kilka stuleci było to miasto. Nie bez powodu mówi się o nim „Srebrne Miasto”, a historycy górnictwa nazywali je kolebką polskiego górnictwa kruszcowego.

Miasto wyrosłe z szybów

Pod Olkuszem płytko zalegały rudy ołowiu i srebra, głównie galena. Badania archeologiczne wskazują, że ołów wydobywano tu bardzo dawno, a osada górnicza dała początek miastu, które prawa miejskie otrzymało w XIII wieku. Leżało przy ważnym trakcie z Krakowa do Wrocławia, a kopalnie miały status królewskich. W 1374 roku Elżbieta Łokietkówna wydała pierwszy znany przywilej dla olkuskich kopalń.

Średniowieczna kopalnia nie przypominała dzisiejszych. Były to małe szyby głębokie na kilka metrów, kopane przez wolnych górników. Z czasem pojawili się gwarkowie – drobni przedsiębiorcy, właściciele szybów, którzy zaczęli łączyć się w spółki zwane gwarectwami. Później część z nich tylko finansowała wydobycie, a pod ziemię schodzili najemni górnicy. W 1446 roku przy klasztorze augustianów powstało Bractwo Kopackie, uważane za jedną z pierwszych organizacji zawodowych górników w Polsce.

Woda, największy wróg

Od początku olkuskich górników nękała woda. Wyciągano ją skórzanymi workami, czerpakami i pompami napędzanymi przez konie w kieratach. Utrzymanie zwierząt było tak drogie, że niejeden właściciel kopalni zbankrutował. Rozwiązaniem okazały się sztolnie odwadniające – podziemne chodniki, którymi woda spływała grawitacyjnie do rzek. W okolicach Olkusza i Bolesławia zbudowano ich pięć, a złoże olkuskie osuszały sztolnie Ponikowska i Pilecka. W kosztach budowy uczestniczyli król Zygmunt August, mieszczanie z Krakowa i Olkusza oraz szlachta. Łączna długość sztolni miała sięgać około 32 km, a według dawnych wyliczeń kilometr chodnika kosztował tyle, co kilkanaście kamienic w rynku.

Inwestycja się opłaciła. W najlepszych latach wytapiano tu rocznie ok. tony srebra i kilka tysięcy ton ołowiu. W latach 1579–1601 w kamienicy przy rynku działała mennica królewska, która za Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy biła m.in. trojaki i grosze.

Gwarkowie pod Jasną Górą

Z olkuskimi górnikami wiąże się też dramatyczny epizod potopu szwedzkiego. Według przekazów jesienią 1655 roku Szwedzi oblegający Jasną Górę zmusili kilkudziesięciu olkuskich kopaczy do drążenia podkopu pod mury klasztoru. Większość z nich zginęła. Echo tej historii trafiło nawet do „Potopu” Sienkiewicza.

Koniec srebra i ostatnia tona rudy

W drugiej połowie XVII wieku bogatsze partie złoża zostały wybrane, a zaniedbane sztolnie zaczęły się zawalać i zamulać. W 1712 roku nie działała już żadna. Próby ratowania górnictwa w XVIII wieku zakończyły się niepowodzeniem. Nowy rozdział przyniósł dopiero cynk: na początku XIX wieku zaczęto wydobywać galman, a w 1814 roku uruchomiono rządową kopalnię „Józef” w Starym Olkuszu.

W XX wieku rudy cynku i ołowiu wydobywały kopalnie Zakładów Górniczo-Hutniczych „Bolesław”: „Bolesław”, „Olkusz” (od 1968 roku) i „Pomorzany” (od 1974 roku). Ta ostatnia zakończyła eksploatację w grudniu 2020 roku – a wraz z nią skończyła się w rejonie Olkusza wielowiekowa historia górnictwa rud.

Gdzie dziś szukać śladów

  • Podziemny Olkusz – multimedialne ekspozycje w zachowanych XVI-wiecznych piwnicach dawnego ratusza przy rynku, poświęcone górnictwu srebra i ołowiu oraz olkuskiej mennicy.
  • Muzeum Regionalne PTTK im. Antoniego Minkiewicza w kamienicy zwanej Batorówką (Rynek 20), założone w 1911 roku – jedno z najstarszych muzeów regionalnych w Polsce.
  • Kopalnia Wiedzy o Cynku w pobliskim Bukownie – dla tych, którzy chcą poznać późniejsze, cynkowe dzieje regionu.

Olkusz leży przy drodze krajowej nr 94 między Krakowem a Katowicami. Rynek i podziemia to dobry cel na krótki, spokojny spacer, także z dziećmi – multimedialna ekspozycja zwykle przemawia do nich lepiej niż gabloty. A kiedy już wyjdziecie na powierzchnię, rozejrzyjcie się po rynku i zastanówcie się, ile kamienic kosztowałby dziś kilometr podziemnego chodnika.

Źródła:

Fot. Beemwej, CC BY-SA 3.0 PL, Wikimedia Commons

Iga
Autor
Iga

Iga pisze o historii, legendach i przyrodzie Jury — od zamkowych podań po rzadkie storczyki w rezerwatach. Lubi zaczynać od drobnego szczegółu i kończyć pomysłem na spacer.

Redakcja OtoJura.pl · Zauważyłeś błąd? Napisz: kontakt@otojura.pl

Co zobaczyć w okolicy — Olkusz

Wszystkie atrakcje Jury