Bazylika św. Andrzeja Apostoła w Olkuszu

Olkusz wyrósł na płytko zalegających rudach srebra i ołowiu – górnictwo kwitło tu od średniowiecza, a w 1579 r. w kamienicy przy rynku uruchomiono mennicę królewską; stąd przydomek „Srebrne Miasto”. Najcenniejszym zabytkiem miasta jest gotycka fara św. Andrzeja, wzniesiona w 1. połowie XIV w. z fundacji Kazimierza Wielkiego jako trójnawowy kościół halowy. Prezbiterium może być jeszcze starsze, z XIII w.

Kościół rozbudowywano przez kolejne stulecia: w XV w. przybyła kaplica św. Anny, w 1620 r. manierystyczna kaplica Loretańska (Amendziańska), ufundowana przez zamożnego górnika Stanisława Amendę, a w latach 1903–1913 neogotycka dzwonnica według projektu Sławomira Odrzywolskiego. Od 2002 r. świątynia nosi tytuł bazyliki mniejszej.

We wnętrzu uwagę przyciąga Poliptyk Olkuski z 1485 r. – szesnaście scen z życia Marii i Chrystusa namalowanych przez krakowskich mistrzów Jana Wielkiego i Stanisława Starego – oraz renesansowe organy. Budowę instrumentu rozpoczął w 1611 r. Hans Hummel z Norymbergi, a ukończył w latach 30. XVII w. jego uczeń Jerzy Nitrowski. Organy z ok. 2 tys. piszczałek należą do najstarszych w Europie zachowanych w stanie bliskim pierwotnemu; po trzyletniej konserwacji ponownie zabrzmiały w 2018 r. Można je usłyszeć podczas Letniego Festiwalu Organowego i jesiennych Międzynarodowych Olkuskich Dni Muzyki Organowej i Kameralnej.

Warto przejść się też po rynku, wytyczonym przy lokacji miasta pod koniec XIII w. i przebudowanym w latach 2011–2013. Pod jego płytą, w piwnicach XIV-wiecznego ratusza i dawnego starostwa, działa trasa „Podziemny Olkusz” z wystawą o dziejach miasta, wydobyciu kruszców i olkuskiej mennicy.